Castità
Opere
dei Santi
Sant'Alfonso
Maria de'Liguori
Le
Glorie di Maria
PARTE
SECONDA
DELLE
VIRTÙ DI MARIA SANTISSIMA
Della
castità di Maria
(...)
-
616 -
§ 6. - Della castità di Maria.
Dopo
la caduta di Adamo, essendosi il senso ribellato alla ragione,
la virtù della castità agli uomini è
la virtù più difficile a praticarsi. Inter
omnia certamina, dice S. Agostino, duriora sunt praelia
castitatis, ubi quotidiana est pugna et rara victoria.1
Sia sempre non per tanto lodato il Signore, che in Maria
ci ha dato un grande esemplare di questa virtù. -
A ragione Maria, parla il B. Alberto Magno, dicesi Vergine
delle vergini, poich'ella offerendo la prima, senza consiglio
né esempio d'altri, la sua verginità a Dio,
gli ha date poi tutte le vergini che l'hanno imitata: Virgo
virginum, quae sine consilio, sine exemplo munus virginitatis
Deo obtulit, et per sui imitationem omnes virgines germinavit
(Mar., pag. 9),2 come già predisse Davide:
Adducentur... virgines post eam... in templum regis
(Ps. XLIII).3 Senza consiglio e senza esempio; sì,
poiché le dice S. Bernardo: O Virgo, quis te
docuit Deo placere virginitate et in terris angelicam ducere
vitam? (Hom. 4, sup. Miss.).4
-
617 -
Ah
che a questo fine, risponde Sofronio, Dio si elesse per
Madre questa purissima Vergine, acciocché ella fosse
esempio a tutti di castità: Christus matrem Virginem
elegit, ut ipsa omnibus esset exemplum castitatis (Ap.
Parav., p. 2, c. 1).5 E perciò da S. Ambrogio vien
chiamata Maria la Confaloniera della verginità: Quae
signum virginitatis extulit.6
Per
ragione di questa sua purità fu anche chiamata la
S. Vergine dallo Spirito Santo bella come la tortorella:
Pulchrae sunt genae tuae sicut turturis (Cant.
I, 9). Turtur pudicissima Maria, commenta Aponio.7
E perciò ancora fu detta giglio: Sicut lilium
inter spinas, sic amica mea inter filias (Cant. II,
2). Dove avverte S. Dionisio Cartusiano ch'ella fu chiamata
giglio tra le spine perché: Omnes aliae virgines
spinae fuerunt vel sibi vel aliis; B. Virgo nec sibi nec
aliis.8
-
618 -
Poich'ella
col solo farsi vedere infondeva a tutti pensieri ed affetti
di purità: Intuentium corda ad castitatem invitabat
(Id. S. Dion.).9 E lo conferma S. Tommaso: Pulchritudo
B. Virginis intuentes ad castitatem excitabat (Ap.
Parav., loc. cit.).10 Asserisce S. Girolamo esser egli di
parere che S. Giuseppe si mantenne vergine per la compagnia
di Maria; poiché contro l'eretico Elvidio, che negava
la verginità di Maria, il santo così scrive:
Tu dicis Mariam virginem non permansisse; ego mihi plus
vindico, etiam ipsum Ioseph virginem fuisse per Mariam
(Ap. Par., loc. cit.).11 Dice un autore che la B. Vergine
fu così amante di questa virtù, che per conservarla
sarebbe stata pronta a rinunziare anche la dignità
di Madre di Dio.12
-
619 -
E
ciò ricavasi dalle stesse parole che rispose all'arcangelo:
Quomodo fiet istud, quoniam virum non cognosco?
(Luc. I, [34]), e dalle parole che in fine soggiunse: Fiat
mihi secundum verbutum tuum; significando con ciò
ch'ella dava il consenso secondo l'angelo l'aveva accertata,
che dovea divenir madre non per altr'opera che dello Spirito
Santo.
Dice
S. Ambrogio: Qui castitatem servavit angelus est, qui
perdidit diabolus.13 Quelli che son casti diventano angeli,
come già disse il Signore: Et erunt sicut angeli
Dei (Matth. XXII, [30]); ma i disonesti diventano odiosi
a Dio, come i demoni. E diceva S. Remigio che la maggior
parte degli adulti per questo vizio si perde.14
È
rara la vittoria di questo vizio, come si è detto
con S. Agostino al principio;15 ma perché rara? Perché
non si praticano i mezzi per vincere. Tre sono i mezzi,
come dicono i maestri di spirito col Bellarmino: Ieiunium,
periculorum evitatio et oratio.16 Per digiuno s'intende
la mortificazione, specialmente degli occhi e della gola.
Maria SS. benché fosse piena della divina grazia,
pure fu così mortificata cogli occhi
-
620 -
che
li tenea sempre bassi e non mai li fissava in alcuno, come
dicono S. Epifanio17 e S. Gio. Damasceno;18 e dicono che
sin da fanciulla era così modesta che faceva stupore
a tutti. E perciò nota S. Luca ch'ella nell'andare
a visitare S. Elisabetta, abiit cum festinatione,
per esser meno veduta in pubblico. Circa poi il cibo, narra
Filiberto essere stato rivelato ad un romito nominato Felice,
che Maria bambina prendeva latte una volta al giorno.19
E in tutta la sua vita attesta S. Gregorio Turonense che
sempre digiunò: Nullo tempore Maria non ieiunavit.20
Asserendo S. Bonaventura: Numquam Maria tantam gratiam
invenisset, nisi cibo temperantissima fuisset; non enim
se compatiuntur gratia et gula.21 In somma fu Maria
in ogni cosa mortificata, sicché di lei fu detto:
Manus meae stillaverunt myrrham (Cant. V, 5).
Il
secondo mezzo è la fuga delle occasioni: Qui
autem cavet laqueos, securus erit (Prov. XI, 15). Onde
dicea S. Filippo Neri: Nella guerra del senso vincono i
poltroni,22 cioè
-
621 -
quei
che fuggono l'occasione. Maria fuggiva quanto potea la vista
degli uomini: che però notò S. Luca ch'ella
nella visita a S. Lisabetta abiit in montana cum festinatione.
Ed avverte un autore che la Vergine si partì da Lisabetta
prima che questa partorisse, come si ricava dallo stesso
Vangelo dove si dice: Mansit autem Maria cum illa quasi
mensibus tribus, et reversa est in domum suam. Elisabeth
autem impletum est tempus pariendi et peperit filium (Cap.
I, 56, [57]). E perché non aspettò il parto?
Per isfuggire la conversazione e le visite, che al parto
dovevano succedere in quella casa.
Il
terzo mezzo è l'orazione. Et ut scivi, dice il
Savio, quoniam aliter non possem esse continens nisi Deus
det... adii Dominum et deprecatus sum illum (Sap. VIII,
21). E la S. Vergine rivelò a S. Lisabetta benedettina
ch'ella non ebbe alcuna virtù senza fatica e continua
orazione (Ap. S. Bon., de vit. Chr., c. 3).23 - Dice il
Damasceno che Maria pura est et puritatem amans.24 Onde
non può sopportare gl'impuri. Ma chi a lei ricorre
certamente sarà liberato da questo vizio con nominare
sol con confidenza il suo nome. E dicea il V. Giov. Avila
che molti tentati contro la castità, col solo affetto
a Maria immacolata hanno vinto.25
-
622 -
O
Maria, o purissima colomba, quanti sono nell'inferno per
questo vizio! Signora, liberatecene; fate che nelle tentazioni
sempre ricorriamo a voi e v'invochiamo, dicendo: Maria,
Maria, aiutaci. Amen.
1
«Inter omnia enim Christianorum certamina sola
duriora sunt praelia castitatis; ubi quotidiana est pugna,
et rara victoria.» Sermo 293, n. 2: inter Opera
S. Augustini, in Appendice, ML 39-2302. - Questo Sermone
certamente non è di S. Agostino. Viene attribuito
(ML 39-2301, nota b; ML 67-1041) a S. Cesario Arelatense
(+ 542), con argomenti probabili, non già però
del tutto convincenti. - Notisi che l'autore, chiunque esso
sia, parla di chi finge di voler vincere nelle battaglie
della castità, e non vuol fuggire il pericolo. Parla
poi di vittoria decisiva, che metta il nemico fuori combattimento:
Si vince, sì, ma la guerra non è finita. Quindi
soggiunge immediatamente: «Gravem namque castitas
sortita est inimicum qui quotidie vincitur, et timetur.»
2
«Beata Virgo est mater omnium virginitate
(Mariale: in virginitate), quia (Mariale: quae
prima) sine praecepto, consilio, exemplo (Mariale:
vel exemplo), et sola prima omnium (mancano queste
parole nel Mariale), gloriosum munus virginitatis Deo
obtulit; per quod et omnes virgines per imitationem in virginitate
genuit. Ergo ei soli convenit quod sit Virgo virginum, id
est, mater omnium virginum. Item, si notetur ibi excellentia,
excellit omnes virgines in fomitis exstinctione et in summa
puritate; ergo similiter convenit ipsi soli omnes citra
Deum excellere in virginitate.» S. ALBERTUS MAGNUS,
Quaestiones super «Missus», quaestio 143, Contra,
1, 2, pag. 97, col. 1. - Mariale, cap. 182, pag. 400, col.
1. - Vedi sopra Discorso IV, nota 40 pag. 95.
3
Adducentur regi virgines post eam: proximae eius afferentur
tibi. Afferentur in laetitia et exsultatione: adducentur
in templum regis. Ps. XLIV, 15, 16.
4
«O Virgo prudens, o Virgo devota, quis te docuit Deo
placere virginitatem? Quae lex, quae iustitia, quae pagina
Veteris Testamenti, vel praecipit, vel consulit, vel hortatur
in carne non carnaliter vivere, et in terris angelicam ducere
vitam?» S. BERNARDUS, De laudibus Virginis Matris,
hom. 5 super «Missus», n. 7. ML 183-74.
5
«Habetis namque, sanctae virgines, sponsum virginem,
virginitatis et castitatis amatorem, qui matrem virginem
ideo elegit, ut ipsa omnibus esset exemplum castitatis,
in qua velut in speculo refulget forma virtutis.»
SOPHRONIUS, Epistola 9, ad Paulam et Eustochium, De Assumptione
B. M. V., n. 16. ML 30-140: inter Opera S. Hieronymi. -
PARAVICINO, Barnabita, Il vero figlio adottivo di Maria,
Napoli, 1700, Parte 2, cap. 1, § 4, pag. 133.
6
«Egregia igitur Maria, quae signum sacrae virginitatis
extulit, et intemeratae integritatis pium Christo vexillum
erexit.» S. AMBROSIUS, Liber de institutione virginis,
cap. 5, n. 35. ML 16-314.
7
«Nam sicut natura turturum deserti habitacula diligit,
et advocans comparem dulci resonat voce; ita illae supradictae
personae (Maria et Ioannes Baptista): illa, dicendo: Ecce
ancilla Domini, fiat mihi secundum verbum tuum (Luc. I,
38): et ille clamando: Post me venit qui ante me factus
est, cuius non sum dignus calceamenta portare (Io. I, 27).
Iusta ergo ratione, turturi castissimae avi virginitas comparatur;
quae in Ioanne vel Maria obtinet principatum: quae semel
Verbo Dei, vel Spiritui Sancto coniuncta, numquam aliquem
alium cogitat comparem nec alteri desiderium sui amoris
communicat, nisi illi, cui semel conglutinata probatur;
sed ad illum semper promissionis vocem et mentis emittit
affectum cui promisit servare quod nata est, sicut turturum
amor erga comparem suum immutabilem fertur servare dilectionis
affectum; quae mortuo compare numquam alii, a physiologis,
iungi narratur; sed eum omnibus diebus vitae suae, cui semel
fuerat coniuncta, desiderando requirit.» APONIUS,
Explanatio in Canticum Cant., lib. 4, in II, 12, Romae,
1843, pag. 79, 80.
8
«Sicut lilium inter spinas, sic amica mea inter filias
(Cant. II, 2). Quamvis enim fuerint multae virgines sanctae,
quarum quaedam martyrii gloriam sunt adeptae; tamen respectu
huius unicae Virginis, singularis amicae sponsi, quasi spinae
fuisse videntur, in quantum aliquid culpae habebant; et
quamvis in se fuerint mundae, non tamen fuit in eis fomes
prorsus exstinctus; fuerunt et aliis spinae, qui, ex earum
intuitu, mucrone concupiscentiae pungebantur, quamvis ipsae
virgines sanctae non fuerint in hoc ipso culpabiles. Porro
haec unica Dei delectabilissima Virgo, totius superbeatissimae
Trinitatis media et amica ac socia, ab omni culpa fuit prorsus
immunis: fuit in ea fomes plene exstinctus; et tam intentissima
castitate erat repleta, quod intuentium corda sic penetravit
sua inaestimabili castitate virginea, quod a nullo potuit
concupisci, imo potius exstinxit ad horam illorum libidinem.»
D. DIONYSIUS CARTUSIANUS, Enarratio in Canticum Canticorum,
art. 8, 2. Opera, VII, Monstrolii, 1898, p. 344, col. 2,
345, col. 1.
9
Vedi la nota precedente, verso la fine. Non crediamo ritrovarsi,
su questo argomento, parole più espresse presso il
Cartusiano. Lo stesso dice altrove, cioè Enarratio
in Proverbia, art. 33, Opera, VIII, p. 206, col. 1: «Fuitque
castimonia illa in conceptione Filii Dei mirabiliter aucta:
quae sua virtute ac influentia intuentes sic penetravit,
quod ipsa unica Dei numquam potuit ab aliquo, ut creditur,
concupisci.»
10
«In beata Virgine, inclinatio fomitis (inde a prima
sanctificatione) omnino sublata fuit, et quantum ad veniale,
et quantum ad mortale; et quod plus est, ut dicitur, gratia
sanctificationis non tantum repressit in ipsa motus illicitos,
sed etiam in aliis efficaciam habuit, ita ut, quamvis esset
pulchra corpore, a nullo umquam concupisci potuit.»
S. THOMAS, In III Sent., dist. 3, qu. 1, art. 2, Ad primam
quaestionem, ad 4. - «Afferma (l'Angelico)...: «Pulchritudo
B. Virginis intuentes ad castitatem excitabat.» Giov.
Matteo PARAVICINO, Barnabita, Il vero figlio adottivo di
Maria, Napoli, 1700, parte 2, cap. 1, § 4, pag. 133,
134.
11
«Tu dicis Mariam virginem non permansisse: ego mihi
plus vindico, etiam ipsum Ioseph virginem fuisse per Mariam,
ut ex virginali coniugio virgo filius nasceretur. Si enim
in virum sanctum fornicatio non cadit, et aliam eum uxorem
habuisse non scribitur: Mariae autem, quam putatus est habuisse,
custos potius fuit quam maritus: relinquitur, virginem eum
mansisse cum Maria, qui pater Domini meruit appellari.»
S. HIERONYMUS, Liber de perpetua virginitate B. Mariae,
adversus Helvidium, n. 19. ML 23-203. - PARAVICINO, op.
cit., l. c., pag. 134.
12
Allude forse S. Alfonso a quel discorso In diem natalem
Christi, che si ritrova tra le Opere di S. Gregorio Nisseno,
ma di cui si dubita se sia di quel Padre. L'autore, dopo
aver riferito «quamdam historiam apocrypham»
sull'infanzia di Maria nel tempio e sul suo sposalizio con
Giuseppe, venendo all'apparizione e alle parole dell'Angelo
a Maria, dice: «Quid autem Maria? Audi pudicam Virginis
vocem. Angelus partum nuntiat; at illa virginitati inhaeret,
et integritatem angelicae demonstrationi anteponendam iudicat,
nec angelo fidem non habet, nec a proposito recedit suo.
Interdixi, inquit, mihi consuetudine viri. Quomodo istud
erit mihi, quoniam virum non cognosco? Haec Mariae vox declarat,
ea quae ex historia incerti auctoris commemoravi, non esse
penitus absurda. Si enim liberorum causa ducta fuisset a
Ioseph, quomodo parituram angelo praenuntianti, se rem novam
et alienam audire prae se tulisset...? Verum quia carnem
Deo consecratam, tamquam sanctum aliquod oblatum munus oportebat
intactam integramque praestare, idcirco, licet, inquit,
angelus sis, licet e caelo venias, licet id quod ostenditur,
naturam superet humanam, tamen me virum cognoscere nefas
est. Quomodo sine viro mater ero? Ioseph enim sponsum novi,
sed virum non cognosco.» MG 46-1139, 1142.
13
«Castitas etiam angelos facit. Qui eam servavit, angelus
est: qui perdidit, diabolus.» S. AMBROSIUS, De Virginibus,
ad Marcellinam sororem suam, libri tres, lib. 1., cap. 8.
ML 16-203.
14
«Unde B. Remigius: «Demptis, inquit, parvulis,
ex adultis propter hoc vitium pauci salvantur.» S.
THOMAS A VILLANOVA, De S. Ildephonso concio altera, n. 2.
Conciones, II, Mediolani, 1760, col. 624. - Facciamo nostra
l'osservazione dell'editore di S. Tommaso da Villanova,
P. Lorenzo da S. Barbara, O. S. Aug. (l. c., col. 623, nota
b): «Frequens est huius sententiae allegatio apud
scriptores,» persino coll'indicazione di più
luoghi; «sed tum in his, tum aliis in locis eam mihi
hactenus non licuit invenire.»
15
Vedi sopra, nota 1.
16
S. ROBERTUS BELLARMINUS, S. I., Conciones habitae Lovanii;
Coloniae Agrippinae, poco prima della fine, pag. 202, col.
2: «Cum ipse (Deus) nobis multa adiumenta polliceatur,
multa remedia instituerit, quis ore blasphemo dicere audebit:
Non possum caste vivere? Quae sunt igitur ista remedia?
Primum, ieiunium et oratio... Addere debes lectionem piorum
librorum... Postremo sacramenta...» - Concio 6 super
Ps. XC, pars prima, in fine, pag. 700, col. 1: «Quid
enim mirum, si casti esse non possunt, qui ieiunium et orationem,
arma castitatis, oderunt? qui non solum occasiones et pericula
non fugiunt, sed etiam ea diligenter quaerunt? qui oculos
defigunt in omnes feminas quas vident, qui nihil magis cupiunt
quam conviviis et potationibus interesse, qui magnam artem
esse ducunt scire agere cum mulierculis? qui, hoc sacro
tempore, ad Calvariae montem ad memoriam nostram redemptionis
profecturi non sunt, nisi ut mulierculas comitentur? Atque
ego tamen serio illos admoneo, numquam eos castos futuros,
etiamsi millies peccata sua confiteantur, nisi sobrietatem
prius addiscant, et feminarum conspectum, colloquium, consuetudinem
fugiant.»
17
«Gravis atque augusta erat (Maria) in omnibus actionibus,
parum loquebatur, cito obediebat, affabilis erat, modesta
cum omnibus viris, risu abstinens et strepitu ac ira, libenter
adorans, et honorans ac venerans omnes viros, adeo universi
ipsius intelligentiam et sermonem admirentur (sic).»
(Non già S. Epifanio ma) EPIPHANIUS monachus ac presbyter
Hagiopolita (Hierosolymitanus), (visse tra il secolo XI
ed il secolo XIII, probabilmente nel secolo XII: altri però
lo dicono del secolo VIII), Sermo de vita SS. Deiparae,
n. 6. ML 120-191, 194.
18
«Oculi semper ad Dominum, perenne et inaccessum lumen
intuentes.» S. IO. DAMASCENUS, In Nativitatem B. M.
V., hom. 1, n. 9. ML 96-675.
19
«Vix ortam Maiam, ieiunio, qua poterat ratione, sese
afflixisse censet Poza (I. B. Poza, Elucidarium Mariae,
Lugduni, 1627, lib. 3, tract. 13, cap. 7, p. 990 et seq.),
verisimillimum esse monens, ita abstinuisse illam a sumendo
lacte, ut grave ieiunium lactescens adhuc Maria aggressa
fuerit... Quod ex revelatione desumit Poza, hoc est: Fulibertus,
Felici eremi Thebaidis incolae expresse revelatum affirmat,
Mariam statis quibusdam hebdomadae diebus materna ubera
non suxisse. Id porro refertur a Francisco Ximenio Hierosolymitano
Patriarcha.» TROMBELLI, Can. Reg. SS. Salvatoris,
Mariae SS. Vita, pars 1, dissertatio 9, cap. 1, n. 1, 2.
Bonomiae, 1761, I, p. 286, 287.
20
Attribuisce queste parole a S. Gregorio Turonense il Novarino,
Umbra Virginea, Excursus 38, n. 375, con altri. - Il Marracci,
Bibliotheca Mariana, v. Gregorius Turonensi, dice attribuirsi
a questo santo vescovo un Libellus de Salutatione angelica,
citato da più autori. Ma tutte queste autorità
sembrano ridursi a «Franciscus Ximenius, Patriarcha
Hierosolymitanus, De vita Christi, lib. 2, cap. 47,»
il quale, come insinua il Novarino, l. c., l'avrebbe avuto
manoscritto tra le mani.
21
CONRADUS DE SAXONIA, Speculum B. M. V., Lectio 4: «Numquam
Maria tantam gratiam invenisset, nisi gratia Mariam in cibo
et potu temperatissimam invenisset. Non enim se compatiuntur
gratia et gula.» Inter Op. S. Bonav., Lugduni, 1668,
iuxta ed. Rom. et Mogunt., VI, 435, col. 2, C.
22
«Sopra tutto ricordava del continuo ai suoi quella
dottrina tanto inculcata dai Santi: che dove le altre tentazioni
si vincono combattendo, altre disprezzandole, questo sol
vizio vien superato fuggendo; che però il Santo era
solito dire: «Alla guerra del senso, vincono i poltroni.»
BACCI, Vita, lib. 2, cap. 13, n. 18.
23
«Imo dico tibi quod nullam gratiam, donum vel virtutem
habui a Deo sine magno labore, continua oratione, ardenti
desiderio, profunda devotione, multis lacrimis, et multa
afflictione.» Meditationes vitae Christi, cap. 3.
Inter Op. S. Bonav., Lugduni, 1668, (iuxta ed. Rom. et Mogunt.),
pag. 336, col. 2, A. - Se questa rivelazione sia stata fatta
a S. Elisabetta d'Ungheria o a S. Elisabetta di Schoenau,
vedi Appendice, 5, p. 528.
24
«In omnibus orbis finibus illud (donum, cioè
beneficia Mariae) se copiose diffundit. Ac proinde curemus,
ut mens memoriaque nostra Dei Genitricis promptuarium fiat.
Quo autem pacto id assequemur? Virgo ipsa est, et virginum
amans; casta est, et castitatis amans. Quocirca, si cum
corporis, tum etiam memoriae castitatem colamus, gratiam
ipsius adipiscemur. Lutum siquidem omne fugit...»
S. IO. DAMASCENUS, In Dormitionem B. V. M., hom. 2, n. 19.
MG 96-751.
25
«Non solo dobbiamo chiamare Dio, che ci favorisca,
ma ancora i suoi Santi... e più di nessuno deve principalmente
esser invocata la purissima Vergine Maria, importunata con
servizi ed orazioni, che impetri questa grazia per noi:
le quali ella ode e riceve molto di buona voglia, come vera
amatrice di quel che domandiamo. Ed ho veduto specialmente
esser venuto giovamento notabile per mezzo di questa Signora,
a persone molestate di debolezza di carne, riducendole qualche
cosa a memoria della purità con la quale fu concetta
senza peccato, e della purità verginale con la quale
fu da lei concetto il Figliuolo senza peccato. Questa Signora
dunque prendete per particolare avvocata, la quale impetri
per voi, e vi conservi con le sue orazioni, questa purità.
E pensate, che se noi troviamo fra le donne di questo mondo
tanto amiche dell'onestà, che aiutano con tutte le
sue forze chi vuole allontanarsi dalla viltà di questo
vizio e camminare per la bianchezza delle castità:
quanto più si deve sperare di questa purissima Vergine
delle vergini, che porgerà gli occhi e le orecchie
sue al servizio ed alle orazioni di chi vorrà osservare
la castità, la quale è amata da lei tanto
di cuore?» B. GIOVANNI AVILA, Trattato spirituale
sopra il verso «Audi, filia», cap. 14. Roma,
1610, pag. 40.
(...)